SERMAYE PİYASASI KURULU

2008-2010 DÖNEMİ BAĞIMSIZ DENETİM KALİTE KONTROL ÇALIŞMA SONUÇLARI BİLGİLENDİRME RAPORU

1. Raporun Kapsamı

Sermaye Piyasası Kurulu Muhasebe Standartları Dairesi Başkanlığınca, Sermaye Piyasası Kanunu’nun 22/e maddesi ve bağımsız denetime ilişkin Kurulumuz düzenlemeleri uyarınca, bağımsız denetim kuruluşlarının Kurulumuzun bağımsız denetim standartlarına uygun olarak denetim faaliyetlerini yürütüp yürütmediğinin tespiti amacıyla bağımsız denetim kuruluşları nezdinde kalite kontrol incelemelerinde bulunulmaktadır.

Avrupa Birliği’nin bağımsız denetime ilişkin Sekizinci Direktifinin 30’uncu maddesinde, bağımsız denetim kuruluşları nezdinde yapılan inceleme sonuçlarından kamunun bilgilendirilmesi gerektiği ifade edilmektedir.

Bu kapsamda Kurulumuzca gerçekleştirilen kalite kontrol çalışmaları ile ilgili olarak kamuya açıklama yapma ihtiyacı doğmuştur.

Kurulumuzca; 2008 yılında 12, 2009 yılında 20 ve 2010 yılında 15 tane olmak üzere 2008-2010 döneminde toplam 47 bağımsız denetim kuruluşu nezdinde kalite kontrol amaçlı incelemelerde bulunulmuş, bu incelemelerin 46’sı sonuçlandırılmıştır.

Anılan dönemde bağımsız denetim kuruluşları nezdinde Kurulca gerçekleştirilen kalite kontrol çalışmalarına ilişkin istatistiklerin yer aldığı tablo aşağıda yer almaktadır:

2008-2010 DÖNEMİ KALİTE KONTROL İSTATİSTİKLERİ

Yıl

Listeden çıkarma

İdari para cezası

Uyarı

İncelemesi Devam Eden

Kalite Kontrol Çalışma Sayısı

2008

4

3

5

-

12

2009

1

10

8

-

19

2010

2

3

7

1

15

TOPLAM

7

16

20

1

47

      

2. Genel Tespitler

Kurul’ca yapılan incelemeler sonucunda bağımsız denetim kuruluşları ve bağımsız denetçilerle ilgili olarak ulaşılan tespitlere ana hatlarıyla aşağıda yer verilmiştir.

2.1. Kuruluş şartlarına uyum

46 bağımsız denetim kuruluşunun 18’inin Kurulumuzun Seri:X, No:22 “Sermaye Piyasasında Bağımsız Denetim Standartları Hakkında Tebliğ”inin (Tebliğ) İkinci Kısmının 3’üncü maddesinde belirtilen kuruluş şartlarını taşımadığı tespit edilmiştir. Kuruluş şartlarına ilişkin tespit edilen genel aykırılık ve eksiklikler aşağıda belirtilmektedir:

- Sorumlu ortak baş denetçi unvanı ile görevlendirilen kişinin, en az iki yıl süreyle Kurul’un listesinde yer alan bağımsız denetim kuruluşlarında sermaye piyasası kurumları ve halka açık anonim ortaklıkların bağımsız denetiminde fiilen denetçi, kıdemli denetçi veya baş denetçi unvanı ile görev almaları gerektiğine ilişkin mesleki deneyim şartını sağlamaması,

- Bağımsız denetim kadrosunda yeterli sayıda ve nitelikte denetçi bulunmaması,

- Yönetici ve denetçilerde bağımsız denetim lisans belgesi bulunmaması,

- Yeterli mekan ve teknik donanıma sahip olunmaması,

- Mesleki sorumluluk sigortası yaptırılmaması,

- Tam zamanlılık ilkesine aykırı olarak bağımsız denetim kadrosunda yer alan denetçilerin başka işyerlerinde görev alması ve fiilen bağımsız denetim işiyle meşgul olmaması.

2.2. Bağımsız denetim çalışmalarında belgelendirme

46 bağımsız denetim kuruluşunun 21’inde, gerçekleştirilmiş olan bağımsız denetim çalışmalarının incelenmesi sonucunda, bağımsız denetim çalışmasının belgelendirilmesi konusunda önemli eksiklikler tespit edilmiştir. Bağımsız denetim çalışmalarının belgelendirilmesinde görülen genel eksiklikler aşağıda belirtilmektedir:

- Uygulanan denetim prosedürlerinin içeriği, zamanı, çalışmanın ve kontrollerin kimler tarafından yapıldığı ve yapılan çalışmaların sonuçları hakkında yeterli bilgi bulunmaması,

- Yapılan çalışmalarda, finansal tablolardaki bazı hesap kalemlerine ilişkin kontrollerin yapıldığına dair denetim kanıtlarının çalışma dosyalarında bulunmaması,

- Bağımsız denetim plan ve programının belgelendirilmemesi,

- Bağımsız denetçinin müşteri şirketin bulunduğu sektörü ve iş çevresini anlamaya yönelik yapmış olduğu değerlendirmelerin belgelendirilmemesi,

- Bağımsız denetçinin müşteri şirketin muhasebesini ve iç kontrol sistemini anlamaya yönelik yapmış olduğu çalışmaların belgelendirilmemesi,

- Bağımsız denetçi tarafından kullanılan örnekleme tekniklerine ilişkin açıklamaların belgelendirilmemesi,

- Bağımsız denetçilerce uygulanan denetim tekniklerine ilişkin açıklamaların belgelendirilmemesi

- Çalışma kağıtlarının nitelik ve içerik açısından yetersiz oluşu,

- Risk değerlendirmeleri ve önemlilik seviyesinin belirlenmesine ilişkin yapılan çalışmaların belgelendirilmemesi,

- Yapılan bağımsız denetim çalışmasında takip edilecek bağımsız denetim stratejisinin belgelendirilmemesi,

- Mesleki şüphecilik anlayışı çerçevesinde, bağımsız denetim çalışması esnasında karşılaşılması muhtemel hile ve usulsüzlüklere ilişkin yapılmış değerlendirmelerin ve çalışmaların belgelendirilmemesi,

- Müşteri şirket yönetiminden finansal tabloların hazırlanmasında hile ve usulsüzlüklerin önlenmesi için gerekli önlemlerin alındığına ve bu konudaki sorumluluğunun yönetimce üstlenildiğine dair teyit mektubunun alınmaması.

- Bağımsız denetim çalışmasının kalitesinin kontrolüne ilişkin yapılmış çalışmanın belgelendirilmemesi.

2.3. Uygun ve yeterli miktarda denetim kanıtlarının elde edilmesi

46 bağımsız denetim kuruluşunun 17’sinde, makul güvence sağlayacak ölçüde yeterli, güvenilir ve uygun bağımsız denetim kanıtı elde edilmesi konusunda önemli eksiklikler bulunduğu tespit edilmiştir. Pek çok bağımsız denetim çalışmasında müşteri şirket tarafından sağlanan bilgilerin denetim teknikleri kullanarak teyidinin yapılmadığı görülmüştür. Yeterli ve uygun nitelikte bağımsız denetim kanıtı toplanması konusunda tespit edilen genel eksiklikler aşağıda belirtilmektedir:

- Kasa sayımına katılınmaması,

- Stok sayımına katılınmaması ve stokların değerlemesine ilişkin çalışma yapılmaması,

- Ticari alacak ve borçlarla ilgili olarak alıcı ve satıcılardan yeterli düzeyde mutabakat alınmayarak müşteri şirketçe sunulan belgelerin temel alınması,

- Bağlı ortaklık ve iştiraklerin finansal tablolarına ilişkin yeterli incelemede bulunulmaması,

- Reeskont hesaplamalarının doğruluğunun kontrol edilmemesi,

- Bankalardan yeterli düzeyde mutabakat alınmaması,

- Şüpheli alacaklara ilişkin yeterli bilgi ve belgeye yer verilmemesi,

- Amortisman hesaplama tablolarının şirketten temin edilerek doğruluğunun kontrol edilmemesi,

- Kıdem tazminatı hesaplama tablolarının şirketten temin edilerek doğruluğunun kontrol edilmemesi,

- İlişkili taraflarla yapılan işlemlerle ilgili detaylı bilgi ve belgeye yer verilmemesi,

- Analitik inceleme teknikleri kullanılarak finansal bilgilerin değerlendirilmemesi,

- Dışarıdan alınan hizmetlerde, uzman raporlarında ulaşılan sonuçların doğruluğunun değerlendirilmeyerek aynen kabulü,

- Maddi ve maddi olmayan duran varlıkların değer düşüklüğü testlerine ilişkin çalışma kağıdı bulunmaması vb.

2.4. Risk değerlendirmeleri ve önemlilik seviyesinin belirlenmesi

46 bağımsız denetim kuruluşunun 16’sında, gerçekleştirilmiş olan bağımsız denetim çalışmalarının incelenmesi sonucunda, bu çalışmalarda uygulanacak denetim prosedürlerinin kapsamını ve zamanını belirleyecek olan önemlilik seviyesinin belirlenmesi ile işletme yönetimi tarafından sunulan bilgi ve belgeler ve yapılan açıklamalarla ilgili önemli yanlışlık riskinin değerlendirilmesine ilişkin herhangi bir çalışmaya rastlanmamıştır.

2.5. Genel bağımsız denetim plan ve programı

Genel bağımsız denetim plan ve programlarının incelenmesi sonucunda, 46 bağımsız denetim kuruluşunun 31’inde bağımsız denetim plan ve programına ilişkin tespit edilen temel eksiklikler aşağıda belirtilmektedir:

- Kurulun tüm finansal raporlama standartlarını kapsayan işletme türleri itibariyle ayrı ayrı hazırlanmış bağımsız denetim plan ve programı olmaması,

- Mevcut bağımsız denetim plan ve programlarının güncellenmemesi,

- Bağımsız denetim çalışmasında kullanılacak denetim tekniklerinin yapısı, kapsamı ve zamanlamasının bağımsız denetim planında açıklanmaması,

- Bağımsız denetim planında bağımsız denetim çalışmasında izlenecek stratejiye ilişkin detaylı bilgiye yer verilmemesi,

- Bağımsız denetim programında gelir tablosu kalemlerine yer verilmemesi,

- Bağımsız denetim planı ve programın Türkçesinin olmaması.

2.6. Denetim çalışmalarında analitik prosedürlerin yerine getirilmesi

46 bağımsız denetim kuruluşunun 5’inde, bu kuruluşlarca gerçekleştirilen bağımsız denetim çalışmalarının incelenmesi sonucunda, potansiyel denetim risklerinin tespitine yönelik olarak denetim çalışmasının planlanması aşamasında gerçekleştirilmesi gereken analitik inceleme tekniklerinin uygulanmadığı tespit edilmiştir. Analitik inceleme tekniklerinin uygulanmasında görülen genel eksiklikler aşağıda belirtilmektedir:

- Varsayım ve modellemelere yer verilmemesi,

- Kuruluşun faaliyetlerini ve iş çevresini anlamaya yönelik değerlendirmelere yer verilmemesi,

- Kuruluş’un içinde bulunduğu sektöre ilişkin incelemelerin yapılarak sektörel risklerin ortaya konmaması,

- Analiz teknikleri uygulanarak müşteri şirketin finansal durumunun analizini yapmaya yönelik çalışmalarda bulunulmaması.

2.7. İç kontrol sisteminin değerlendirilmesi

46 bağımsız denetim kuruluşunun 8’inde, bu kuruluşlarca gerçekleştirilen bağımsız denetim çalışmalarının incelenmesi sonucunda, müşteri şirketlerin muhasebe ve iç kontrol sistemini anlamaya yönelik çalışmalara ve değerlendirmelere ilişkin herhangi bir belgeye rastlanmamıştır.

2.8. İlişkili taraf işlemleri

46 bağımsız denetim kuruluşunun 7’sinde, bu kuruluşlarca gerçekleştirilen bağımsız denetim çalışmalarının incelenmesi sonucunda, ilişkili taraf işlemleri ile ilgili yeterli belgelendirme yapılmadığı tespit edilmiştir. İlişkili taraf işlemlerinin ortaya konmasında tespit edilen temel eksiklikler aşağıda belirtilmektedir:

- İlişkili taraflar ile yapılan olağandışı işlemler veya olağandışı fiyatlarla gerçekleştirilen işlemleri ortaya çıkarmak üzere gerekli denetim tekniklerinin uygulanmaması,

- İlişkili taraf işlemlerine ilişkin yeterli bağımsız denetim kanıtı elde edilememesine rağmen bağımsız denetim raporunda olumlu görüş verilmesi.

2.9. Bağımsız denetim raporu görüşü

46 bağımsız denetim kuruluşunun 6’sında, bu kuruluşlarca gerçekleştirilen bağımsız denetim çalışmalarının incelenmesi sonucunda, bağımsız denetim raporu görüşünün ortaya konmasında tespit edilen aykırılık ve eksiklikler aşağıda belirtilmektedir:

- Bağımsız denetim çalışmasını sınırlayan unsurlar ve/veya şart gerektiren unsurlar olmasına rağmen olumlu görüş verilmesi

- Finansal tablo dipnotlarında yeterli açıklamalara yer verilmemesine rağmen olumlu görüş verilmesi,

- Finansal tabloların ve dipnotlarının finansal raporlama standartlarına ve/veya Kurulumuz ilke karar ve duyurularına aykırı olarak düzenlenmesine rağmen olumlu görüş verilmesi,

- Bağımsız denetim raporu formatına uyulmaması.

2.10. Makul değer (gerçeğe uygun değer) hesaplamalarının doğruluğunun kontrolü

46 bağımsız denetim kuruluşunun 8’inde, bu kuruluşlarca gerçekleştirilen bağımsız denetim çalışmalarının incelenmesi sonucunda, Uluslararası Finansal Raporlama Standartları (UFRS)/Türkiye Finansal Raporlama Standartları (TFRS) uygun olarak hazırlanması gereken finansal tablolarda makul değer hesaplamalarında hataların olduğu, öte yandan yapılan hesaplamaların doğruluğu ve uygunluğuna ilişkin kontrollerin yapılmadığı tespit edilmiştir.

2.11. Mesleki eğitim verilmesi

46 bağımsız denetim kuruluşunun 11’inde bağımsız denetçilerin mesleki yeterliliğini sağlamak üzere gerekli mesleki eğitim ve deneyimi kazandırmak amacıyla bağımsız denetim mesleği ile ilgili eğitim imkanı sağlanmadığı veya verilen eğitimin yetersiz olduğu, hizmet içi eğitim ve refakat çalışmasında bulunulmadığı tespit edilmiştir.

2.12. Kurul’a bildirim yükümlülükleri

46 bağımsız denetim kuruluşunun 16’sının, Kurul’a bildirim yükümlülüğü kapsamında, Kurul’a yazılı ve elektronik ortamda iletmek zorunda olduğu bilgi ve belgeleri iletmediği veya gecikmeli olarak ilettiği tespit edilmiştir.

2.13. Bağımsız denetim sözleşmeleri

46 bağımsız denetim kuruluşunun Bağımsız denetim sözleşmelerinin incelenmesi sonucunda, 12’sinin bağımsız denetim sözleşmelerinde Tebliğ’e aykırılık veya eksiklikler tespit edilmiştir. Sözleşmelerdeki bu aykırılık ve eksiklikler genel olarak aşağıda belirtilmektedir:

- Tebliğ ile belirlenen asgari unsurlara yer verilmemesi,

- Bağımsızlığı zedeleyici maddelere yer verilmesi,

- Bağımsız denetim çalışmasının gerektirdiği yeterli sayı ve nitelikte denetçiye yer verilmemesi,

- Tebliğ’de belirtilen hükümlere aykırı ifadelere sözleşmelerde yer verilmesi (bağımsız denetim sözleşmesinin tek taraflı feshedebileceği vb.),

- Sözleşmelerde yer alan bağımsız denetçiler ile denetimleri gerçekleştiren kişilerin farklı olması.

2.14. Bağımsızlık

46 bağımsız denetim kuruluşunun 4’ünün bağımsızlık ilkesine aykırı hareket ettiği tespit edilmiştir. Bu çerçevede ulaşılan tespitler aşağıda belirtilmektedir:

- Başka bir bağımsız denetim kuruluşu ile organik bağ olması,

- Danışmanlık hizmeti adı altında bağımsız denetim hizmeti verilen müşteri şirkete başkaca hizmetlerde bulunulması.

2.15. Diğer

Kalite kontrol çalışmalarında tespit edilen diğer hususlar ise aşağıda belirtilmektedir:

- Bağımsız denetçilerin mesleki etik ilkelere uyumuna yönelik yönergelerin bulunmaması,

- Müşteri şirketin tabi olduğu diğer ilgili mevzuatların denetim çalışmalarında dikkate alınmaması,

- Ekip, yetki ve görev dağılımında unvanlara dikkat edilmemesi,

- Denetim çalışmasının sorumlu ortak baş denetçinin gözetim ve koordinasyonunda yürütülmemesi.

3. Genel Değerlendirme

Genel olarak bakıldığında, bir çok denetim çalışmasında belgelendirmenin yetersiz oluşu nedeniyle yapılan çalışmanın bağımsız denetim raporuna yeterli ve uygun nitelikte dayanak oluşturmadığı, aynı zamanda denetim çalışmasının denetim standartlarına uygun olarak yürütüldüğüne dair bir kanıt ortaya koyamadığı görülmüştür. Çalışma kağıtlarının nitelik ve içerik açısından yetersiz olması sonucu finansal tablolarda kullanılan varsayımların sınanması mümkün olmamıştır. Yürütülen denetimlerde; iç kontrol sisteminin incelenmesi, risk değerlendirmeleri ve önemlilik seviyesinin belirlenmesi, analitik prosedürlerin yerine getirilmesi ve ayrıntılı planlamanın yapılmasına yönelik çalışmalarda bulunulmaması bağımsız denetim çalışmalarının makul güvenceyi sağlayacak çalışmalar olmaktan uzaklaşılması sonucunu doğurmuştur.

Sonuç olarak, bağımsız denetim kuruluşları nezdinde Kurulumuzca yürütülen kalite kontrol çalışmaları sonucunda Tebliğ’e aykırı şekilde denetim çalışmasını gerçekleştirdiği ve/veya Kurul’a karşı yükümlülüklerini yerine getirmediği tespit edilen kuruluş ve denetçiler ile ilgili olarak yetki iptali, idari para cezası ve uyarıda bulunma şeklinde yaptırımlar uygulanmıştır.